«Քաղաքագիտական ակումբ» նախագիծ

Ցեղասպանության պատմական հիշողությունները մեր մեջ

Ապրիլի 15-ին տեղի ունեցավ հանդիպում պատմական գիտությունների դոկտոր Հարություն Մարությանի հետ: Հանդիպման թեման նրա հոդվածների քննարկումն ու վերլուծությունն էր: Հանդիպման մեծամասնությունը անցավ ցեղասպանության հիշողությունները վերհիշելու, վերլուծելու և մեր կարծիքը արտահայտելու վրա: Յուրաքանչյուրս արտահայտում էինք մեր տեսակետը ցեղսպանության վերաբերյալ: Հանդիպման ժամանակ յուրաքանչյուրս ներկայացրեցինք, թե ինչ ենք զգում երբ այցելում ենք ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիր՝ Ծիծեռնակաբերդ: Իսկ հետո մենք տվեցինք մեզ հետաքրքրող հարցերը, որոնք առաջացել էին Հարություն Մարությանի հոդվածները ընթերցելիս: Հանդիպումը անցավ շատ հետաքրքիր և ուրախ մթնոլորտում, բոլորս ստացանք մեզ հետաքրքրող հարցերի պատասխանները

Հավաքից հավաք

Այս ուսումնական տարում ես մասնակցել եմ շատ նախագծերի: Նախագծերը եղել են շատ տարբեր: Մասնակցել եմ մի քանի կլոր սեղանների: Դրանցից հիշարժանը գերմանաբնակ, ,,հայածագ,, գրող, թարգմանիչ, սցենարիստ Վանուհի Վահանյանի հետ հանդիպումն էր: Մասնակցել եմ նաև ռուբիկ-կուբիկի մրցմանը, որը տեղի էր ունեցել ,,Մայր Դպրոցի,, հենց բոլորիս քաջատեղյակ մարմարյա սրահում: Ես նաև մասնակցել եմ գիտական մրցույթի: Այդ մրցույթը առաջին անգամ էր անցկացվում: Ես ներկայացա ,,բռնադատվածներ,, թեմայով: Նախորդ տարիներին հակառակ, այս տարի ճամփորդությունների շատ չեմ մասնակցել, քանի որ ունեմ արտակրթահամալիրային պարապմունքներ, որոնք թույլ չտվեցին ինձ մասկացելու ճամփորդությունների: Այսքանն էր այս ուս. տարվա իմ համառոտ պատումը: 

1937 թ. Հայաստանում

Գրքի հեղինակ՝ Արարատ Հակոբյան

Հրատարակման տարեթիվ՝ 2017

1937 թվականը Հայաստանում

Խորհրդային-ամբողջատիրական վարչակարգի փլուզումից հետո 1990-ականներին հետխորհրդային տարծաքում սկսվեց մի շարժում՝ վերանայելու նախընթաց պատմության մութ ցավոտ էջերը, որը ցավոք իր ավարտին չհասավ քաղաքական հանգամանքների փոփոխության պատճառով: Բայց գիտության բարոյականությունը այսօր ևս պահանջում է 80 տարիների հեռվից բացահայտել, քննել ԽՍՀՄ-ում, ինչպես նաև Խորհրդային Հայաստանում կատարված քաղաքական ճնշումները: Հատկապես 1937թ. ՝ Մեծ տեռորը խորհրդանշող քաղաքական բռնաճնշումների բարձրակետի իրական պատճառը և Ի.Ստալինի անձնական մեղքը այդ բռնաճնշումներում:

Ո՞վ էր մեղավոր

Հենց սկզբից հերքենք այն տեսակետը, որ Ռեպրեսիաների ետևում կանգնած էր միայն Ի. Ստալինը: 1920 – 1950 թվականների հետապնդումները, գնդակահարությունները վերագրել միայն Խորհրդային պետության ղեկավար Ի. Ստալինին, պատճառաբանելով նրա անձով և դաժան բնավորությամբ: Ստացվում է, որ եթե Ստալինի փոխարեն երկրի ղեկավար լիներ ուրիշ մեկը, օր.՝ Լ. Տրոցկին, Զինովևը, Կիրովը և այլոք, ապա նման մեծ աղետ չեր լինի:

Իրականում ռեպրեսիաները, բռնությունները, ոչ թե գալիս էին ԽՄԿԿ առանձին ղեակավարի քմահաճույքից, ցանկությունից, անձնական խառնվածքից, այլ լենինյան ուսմունքից, բոլշևիկյան կուսակցության գաղափարական, ծրագրային հիմնադրույթներից, որը նպատակ էր դրել բռնությունների միջոցով քանել հին Աշխարհը և ստեղծել նոր կոմունիստական հավասարություն ու արդարություն ենթադրոց նոր աշխարհ: Ըստ Վ. Լենինի, Լ. Տրոցկու, Գ. Զինովևի դրան պետք է հասնեին, ողջ աշխարհում, իսկ անհնարինության դեպքում՝ մեկ երկրում, իսկ տվյալ պահին ԽՍՀՄ-ում: Այս նպատակին հասնելու համար հեղափոխությունների, բռնությունների միջոցով պետք է վերացվեին բոլոր խոչընդոտները:  Ուստի մասնագիտական գրականության մեջ և հասարակական ընկալումներում  ԽՍՀՄ-ում կատարված քաղաքական բռնաճնշումներին տրված ,,ստալինյան,, անվանումը կարելի է ընդունել պայմանականորեն, միայն նրա համար, որ դրան տեղի են ունեցել նրա կառավարման 30 տարիների ընթացքում: Սակայ դրանց կրողն ու պատասխանատուն միայն ստալինը չէր: Ամեն ինչ սկիզբ է առել 1917թ. Հոկտեբերյան հեղաշրջման առաջին իսկ օրերից, երբ Վ. Լենինի և բոլշևիկ մյուս առաջնորդների կողմից առաջ քաշված պրոլետարիատի դիկտատուրայի հիմնադրույթը իշխանության գրավումով վերածվեց կուսակցության և նրա առաջնորդի անձնական դիկտատուրայի: Իսկ ՌԿ(բ)Կ 10-րդ համագումարին, որը տեղի է ունեցել 1921 թ. Մարտին, տրված իր հաշվետու զեկուցման եզրափակիչ մասում Վ. Լենինը վերահաստատեց Կոմինտերնի 2-րդ կոնգրեսում արտահայտած այն միտքը, որ ,,Պրոլետարիատի դիկտատության հնարավոր է միայն Կոմունիստական կուսակցության միջոցով և ոչ այլ կերպ,,:

Բոլշևիկյան կուսակցությունն առաջնորդվում էր հեղափոխական բարոյականությամբ, որն ինքնին ենթադրում էր բռնություն և ուժի գործադրում: 1917 թ. Նոյեմբերին Լենինը գրում էր ,,Կազմակերպել բռնություն հանուն աշխատավորության շահերի: ԺԿԽ-ի նախագահ Վ. Լենինն իր տեղակալ Կամենևին հասցեագրած 1922 թ. Մարտի 3-ի նամակում ակնարկում էր. ,,Մեծագույն սխալ է կարծելը, թե ՆԷՊ-ը վերջ տվեց տեռորին, մենք դեռ կվերադառնանք տեռորին: Քաղաքացիական պատերազմից հետո բռնաճնշումները տարբեր փուլերով շարունակվել են մինչև 1950 թվականը: Ստալինի ղեկավարման ընթացքում դրանք մեծ ծավալներ ունեցան, որովհետև հենց այդ տարիները համընկան սոցիալիզմի Լենին-ստալինյան ծրագրի գործադրման հետ: Իմ կարծիքով նույնպես բռնությունները սխալ է վերագրել միայն Ի. Ստալինին: Դա կախված է ինչպես նաև ժամանակներից, այնպես էլ կախված է մարդու բնավորությամբ, իսկ տվյալ դեպքում Ստալինը շատ դաժան էր: 

Քաղաքական բռնաճնշումների պատմական ակունքները

Պատահական չէ Խորհրդային-կոմունիստական վարչակարգի հաստատումը նախկին Ռուսաստանյան կայսրության տարածքում: Այդ երկրի զարգացումը մեծ հետք է թողել լենին-ստալինյան կառավարման վրա: Նախկին Ռուսաստանում ցարական ինքնակալություն է եղել, այսինքն ցարերը ոչ թե կառավարել են, այլ տիրել են երկրին: Սերգեյ Ուվարովը 1833 թ. ասել է, որ ,,Ինքնակալությունը Ռուսաստանի կառավարման միակ ձևն է: Շատերը նույնիսկ համակերպվել էին ինքնակալությանը, կարծես դա բնական կառավարման ձևն է: Անդրեյ Մեդուշևսկին խոսելով Ռուսական ինքնակալության մասին, եզրահանգել է. ,, …Միապետությունը Ռուսաստանում եղել է ոչ միայն խորհրդանիշ, այլև ինխանության իրական կրող,,: Այս ամենը անցել է ԽՍՀՄ կառավարիչներին, հիմնականում Լենինին և Ստալինին, ովքեր էլ կառավարում էին երկիրը միապետական ձևերով: Ռուսները նաև պաշտում էին ցարերին, և սրբացնում էին նրանց: Այսինքն Լենինը և Ստալինը նույնպես հավասարվել են այն ցարերին, ովքեր սրբացվել էին: Ինչպես ցարիզմի, այնպես էլ կոմունիստական Ռուսաստանում իշխանությունները կարող էին անել ամեն ինչ: Նրանք կարող էին խառնվել ցանկացած բանի, նույնիսկ փոքր տարրերի, որոնք չէին էլ խանգարում իրենց: Հողատերերը այսպես ասված ամրացված են եղել հողին: 1930 – 1950 ականների սկիզբը կոլտնտեսականները նույնիսկ անձնագրեր չեն ունեցել, այլ կերպ ասած, զուրկ են եղել ազատ տեղաշարժվելու իրավունքից և ըստ էեության ամրացված են եղել հողին: Բռնաճնշումների կարևոր նախադրյալներից մեկն էր նաև կրթական ցածր մակարդակը, որը ևս հատկանշական էր Ռուսաստանի համար:

Հիմնահարցի հասարակական ընկալումները

Փորձենք ներկայացնել մի քանի թվական տվյալներ ոչ միայն ԽՍՀՄ-ում, այնպես էլ Խորհրդային Հայաստանում բռնաճնշումների ենթարկվածների թվաքանակի մասին: Բոլոր թվականները, որոնք հրապարակված են, միայն մոտավոր տվյալներ են: Նախկինում բռնադատվածների մասին հետազոտություն կատարելն ուղղակի անհնար էր, քանի որ  արխիվների ֆենդերը կամ անհասանել էին կամ պարզապես փակ էին: Բռնադատվածների մասին նյութերը ցրված են ըստ ձերբակալության, աքսորի, դատավարության, հարցաքննության, գնդակահարության և այլն: Մեղադրական եզրակացություններում և դատավճիռներում հստակ սահմանազատում չկա, և չես կարող ասել տվյալ մարդը քաղաքական հոդվածներով է դատապարտվել, թե օր.՝ լրտեսության: Բանտերում հանցագործները չեն տարբերակվել, որը նույնպես մեծ դժվարություն է առաջացնում: Նույնիսկ հնարավոր է առանց մեղադրանքի և եզրակացության գնդակահարություններ հետևեին օր.՝ հանցանքի վայրում կամ պարզապես փողոցում: Սրանք են պատճառը, որ ճշտգրիտ հաշվարկներ անելը և քաղաքական բռնաճնշումների վերաբերյալ ստույգ տվյալներ հրապարակելը շատ դժվար է: Հեղինակներից մեկն ասում է, որ 1930-ական թվականներին բռնաճնշումների ենթարկվել են 6-7 մլն. մարդ: Մեկ այլ հեղինակ ասում է, որ միայն 1936-1939 թվականներին 7-8 մլն. մարդ բռնադատվել է, որից 3 մլնը. գնդակահարվել են կամ մահացել ոչ մարդկային պայմաններից: 1920 ական թվականներին, երբ դեռ ստալինյան մենատիրությունը չէր հաստատվել, ռեպրեսիոն մեքենան գործում էր: 1921-1929 թվականներին բռնադատվել է 600 հազար մարդ: 1922-1928 Չեկա-ՄՊՔՎ-ՆԳԺԿ կողմից քաղաքական բռնաճնշումների արդյունքում գնդակահարվել է մոտ 11271 մարդ: Արդեն բռնությունների բարձրակետում 1937-1938 թթ. մեկ ու կես տարվա ընթացքում բռնադատվել է 1.5 միլլիոն մարդ, որոնցից 682 հազարը գնդակահարվել են: Մեկ այլ տվյալով 1930-1950 ականներին պետական հանցագործությունների մեղադրանքով դատավճիռ է կայացվել 4 մլն. մարդու նկատմամբ: Պաշտոնական տվյալներով 1929- 1953 թթ. զուտ ,,հակահեղափոխական,, մեղադրանքով գնդակահարվել է մոտ 883 հազար մարդ և այլն:  

1937 թվականը Հայաստանում

Կարդացի Արարատ Հակոբյանի ,,1937 թվականը Հայաստանում,, գիրքը, որը նվիրված էր այսպես կոչված ,,ստալինյան,, բռնությունների 80-րդ տարելիցին: Բռնությունները, որոնք եղել են Հայաստանում և ոչ միայն, գիրքը վերնագրված է ,,1937 թվականը Հայաստանում,,  , որովհետև բռնությունները գլխավորապես եղել են 1937 թվականին: Նախքան կարդալս ինձ ասել էին, որ Ի. Ստալինն է այդ ողջ բռնությունների հետևում կանգնած, սակայն կարդալով գրքի որոշ մասը, հասկացա և արդեն վստահ եմ, որ ոչ միայն Ստալինն է կանգնած եղել բռնությունների հետևում, այլ նաև ԽՄԿԿ կուսակցության գրեթե ողջ անձնակազմը: Այդ պահին Ստալինն էր ղեկավարը, այդ պատճառով էլ նրան էին վերագրում բռնությունները, սակայն նրա փոխարեն կարող էին ուրիշները լինել: Այդ բռնությունները լինելու էին, ինչ-որ մեկի կառավարության ժամանակ կարող էին լինել շատ բռնություններ, իսկ մյուսի կառավարության ժամանակ կարող էին լինել քիչ բռնություններ: Ստալինի կառավարության ժամանակ բռնությունների թիվը միջին չափով է եղել: Հայաստանի համար ծանր էին բռնությունները քանի որ տասնյակ հազարավոր մարդիկ էին բռնադատվում, և հազարավոր մարդիկ էին գնդակահարվում: 

Հայկական լեգիոն

Որպեսզի ՍովետականՄիության դեմ հաղթանակ տանի, Գերմանական ռեյխը որոշում է ներսից քայքայել ՍովետականՄիությունը` տարբեր ազգերի և ժողովուրդների մեջ խռովություն գցելով: Այսպես նա որոշում է ստեղծել լեգիոններ, կենտրոնական Ասիայի ժողովուրդներից: Զինվորական պարագլուխները հիմնականում Սովետական Միությունից վտարված զինվորական էմիգրանտներն էին: Այսպես 1941 թվականին ստեղծվեց առաջին լեգիոնը թուրքմեններից: Դրանից հետո ստեղծվում է չորս տարբեր ազգերից ևս չորս լեգիոն, որոնց մեջ էր նաև Հայկական լեգիոնը, որը կազմավորվել է 1942 թվականի փետրվարի 8-ին:

Դեռևս երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ գերմանական ղեկավարությունը Գերմանիայում հայկական գաղութի անդամներին տվեց ,,արիական փախստականներ,, կարգավիճակը (ստատուս): Հատուկ հայերի համար Բեռլինում հրատարակվում էին մայրենի լեզվով՝ ,,Հայաստան,, և ,,Հայրենիք,, շաբաթաթերթերը: 1930-ականների կեսերին ՀՅԴ մի մասն անջատվեց հիմնական կորիզից և մտավ կապի մեջ Երրորդ Ռեյխի ղեկավարության հետ:

«ԿՐԹԱԿԱՆ ՓՈԽԱՆԱԿՈՒՄՆԵՐ» ՆԱԽԱԳԻԾ-ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՃԱՄՓՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆ

Կրթական կամուրջների շրջանակումայց Սյունիք – գյուղ Կոռնիձոր

Նպատակը՝

Կրթական և մարդկային շփում ստեղծել «ՄխիթարՍեբաստացի» կրթահամալիրի սովորողների և Սյունիքիմարզի Կոռնիձորի Ազնիվ Բալասանյանի անվանմիջնակարգ դպրոցի սովորողների միջև, նոր կապերհաստատել նրանց միջև, կազմակերպել փոխադարձայցելություններ:

Առարկություններ և առաջարկություններ պայմանագրի շուրջ

Պատմության ուսուցչի հանձնարարությամբ կարդացի պայմանագրի մի քանի կետեր և ունեմ առաջարկներ և առարկություններ: Կետերից մեկում գրված էր, որ մենք վճարում ենք նաև նրա համար, որովհետև օգտագործում ենք պրոյեկտոր և էլեկտրոնային գրատախտակ: Որոշ դասասենյակներում գոյություն չունեն, ոչ

,,Հայկական ժողովրդական հեքիաթներ,, նախագծի ամփոփում

Երկու շաբաթվա ընթացքում կարդացել ենք շատ ժողովրդական բարբառային հեքիաթներ: Այս նախագծի ընթացքում սովորեցինք շատ վայրերի անունների ծագումները, սովորեցինք նաև շատ բարբա

Սեբաստացու օրեր

Ամեն տարի մենք նշում ենք ,,Սեբաստացու օրեր,,-ը: Այս շաբաթվա ընթացքում մենք կարդացինք, սովորեցինք և ընդլայնեցինք մեր գիտելիքներ Սեբաստացու վերաբերյալ: Մենք դրանք ներկայացնում ենք մեր ու